Tütün ve nikotin ürünleri alanındaki küresel dönüşüm ile Türkiye’nin bu süreçte karşı karşıya kaldığı ekonomik ve sağlığa dayalı riskler, Omni™ Science platformu tarafından düzenlenen “Dumansız Bir Dünya İçin Vizyoner Yaklaşım” toplantısında ele alındı. Uzmanlar, Türkiye’deki mevcut regülasyon boşluğunun ve yasakçı politikaların kayıt dışılığı artırırken kamu sağlığını ve ekonomiyi tehdit ettiğini vurguladı.
Toplantıda British American Tobacco (BAT) Araştırma ve Bilim Direktörü Dr. James Murphy, BAT Güneydoğu Avrupa Bölgesi Kurumsal İlişkiler Direktörü Ileana-Melania Dumitru, BAT Türkiye Kurumsal İlişkiler Direktörü Can Özbek, Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) ve Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi (EDAM) tarafından paylaşılan veriler; Türkiye’nin hem kamu sağlığı hem de maliye politikası hem de sanayi stratejisi açısından kritik bir eşikte bulunduğunu ortaya koydu.
Toplantıda “Türkiye’de Tütün Kontrolünün Mevcut Durumu” başlıklı bir sunum yapan TEPAV Kalkınma Programı Direktörü H. Ekrem Cunedioğlu, çarpıcı veriler paylaştı. Türkiye’de 15 yaş üzeri nüfusta tütün kullanım oranının %30 seviyelerinde olduğunu belirten Cunedioğlu, bu rakamın %22,7 olan küresel ortalamanın çok üzerinde olduğunu ifade etti. Türkiye bu oranla, 165 ülke arasında en yüksek kullanım oranına sahip 27. ülke konumuna yükseldi. Veriler, özellikle kadınlarda ve 45 yaş üzeri gruplarda kullanımın arttığını, 2016’dan bu yana ise %31 bandının altına inilemediğini gösteriyor.
100 Milyar TL’lik Vergi Kaybı
Toplantının en dikkat çekici başlıklarından biri, alternatif nikotin ürünlerindeki kayıt dışı pazarın ekonomik büyüklüğü oldu. Mevcut yasaklara rağmen Türkiye’de 2024 rakamlarına göre yaklaşık 1,9 milyon aktif elektronik sigara kullanıcısı bulunduğu tahmin ediliyor. Bu durumun yarattığı vergi kaybının 2024 yılı itibarıyla 76 milyar TL olduğu, 2025 yılında ise bu rakamın 100 milyar TL’ye ulaşacağı öngörülüyor. Cunedioğlu, regülasyon eksikliğinin hem kamu sağlığı denetimini hem de devletin mali gelirlerini zayıflattığının altını çizdi.
İhracatta 750 Milyon Dolarlık Kayıp
Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi (EDAM) adına konuşan Can Selçuki ise küresel tütün sektörünün yüksek teknoloji ekseninde yaşadığı dönüşüme dikkat çekti. 2022-2024 döneminde küresel mal ihracatı %3 azalırken, tütün ihracatının %28 arttığını vurgulayan Selçuki, Türkiye’nin bu büyümeden pay alamadığını belirtti. Selçuki, “Türkiye, geleneksel ürünlerdeki pazar payını yeni nesil ürünlerde de yakalayabilseydi, yıllık 750 milyon dolarlık ek ihracat geliri elde edebilirdi,” diyerek stratejik kaybın boyutlarını göz önüne serdi.
BAT Araştırma ve Bilim Direktörü Dr. James Murphy, tütün zararının azaltılması (THR) çerçevesinde bilimsel bulguları paylaştı. Yanma süreci içermeyen ürünlerin risk sürekliliği modelinde daha düşük risk kategorisinde yer aldığını belirten Murphy, referans sigaraya kıyasla belirli toksik bileşenlerde %99’un üzerinde azalma gözlemlendiğini ifade etti. Ancak Murphy, tüm nikotin ürünlerinin bağımlılık yapıcı olduğunun ve tamamen risksiz sayılmayacağının altını özellikle çizdi.
Toplantı sonucunda, sadece katı yasaklar uygulayan ülkelerin, kapsayıcı ve alternatif politikalar üreten ülkelere göre sigara kullanımını düşürmede 2 puan geride kaldığı vurgulandı. Türkiye’nin sağlık harcamalarını kontrol altına alması, vergi kaybını engellemesi ve küresel teknolojik dönüşüme ayak uydurabilmesi için acil bir regülasyon çerçevesine ihtiyaç duyulduğu ortak görüş olarak öne çıktı.